Murarki – charakterystyka, hodowla i korzyści w ogrodzie

Murarka ogrodowa to samotna pszczoła, która nie produkuje miodu, ale za to zapyla uprawy nawet kilkadziesiąt razy efektywniej niż pszczoła miodna. Jest całkowicie łagodna i nie stanowi zagrożenia dla ludzi – możesz więc bez obaw zaprosić ją do swojego ogrodu. Więcej na temat jej hodowli i korzyści przeczytasz w naszym artykule.

Jak wygląda i czym charakteryzuje się murarka ogrodowa?

Murarka ogrodowa (Osmia bicornis), nazywana niekiedy murarką rudą, reprezentuje rodzinę miesierkowatych i prowadzi samotniczy tryb życia. Długość ciała samicy dochodzi do 10–12 mm, natomiast samce są nieco mniejsze i mierzą od 8 do 10 mm. Czułki samców są proporcjonalnie dłuższe, a włoski na ich głowach przybierają jasnożółty odcień – u samic pozostają czarne.

Gatunek ten zamieszkuje środkową i południową Europę, a w Polsce uznaje się go za pospolity. Zgodnie z czerwoną listą pszczół Europy należy do grupy najmniejszej troski. W naturalnym środowisku zasiedla ogrody, sady i łąki. W przeciwieństwie do pszczoły miodnej murarka ogrodowa jest brzuchozbieraczką – pyłek gromadzi na szczoteczce umieszczonej na spodzie odwłoka, a nie na tylnych odnóżach. Szczoteczkę tworzą gęste włoski o charakterystycznym rudoczerwonym kolorze.

Dymorfizm płciowy widoczny jest nie tylko w rozmiarach, ale i w szczegółach anatomicznych. Na nadustku samic znajdują się dwa wyraźne guzki, a żądło pozbawione jest zadziorów. Wielkość dorosłego osobnika determinuje ilość pokarmu przyjętego w stadium larwalnym, co bezpośrednio łączy dostępność pyłku z kondycją kolejnych pokoleń pszczół.

Jak wygląda cykl życiowy murarki?

Dorosłe osobniki pojawiają się wczesną wiosną, gdy temperatura w ciągu dnia osiąga około 15°C. W polskich warunkach ma to miejsce najczęściej na początku kwietnia. Murarka jest gatunkiem protoandrycznym – jako pierwsze z kokonów wygryzają się samce, a samice opuszczają swoje schronienia dopiero po upływie 7–10 dni od tego momentu. Po kopulacji każda samica działa już niezależnie, zakładając własne gniazdo bez pomocy pozostałych osobników.

Proces budowy gniazda rozpoczyna się od uformowania poprzecznej przegrody z wilgotnej gliny lub błota. W utworzonej w ten sposób komorze samica gromadzi około 200 mg pyłku zmieszanego z nektarem, po czym składa na nim pojedyncze jajo i oddziela je od kolejnej komórki następną ścianką. Z jaja wygryza się larwa, która żeruje na zgromadzonym pokarmie, a po jego wyczerpaniu przędzie kokon i przechodzi proces przepoczwarzenia. Pod koniec lata wewnątrz kokonów znajdują się już w pełni ukształtowane imago, oczekujące na nadejście wiosny w stanie diapauzy zimowej.

Zachowania godowe

Samce patrolują obszar o powierzchni od kilku do kilkudziesięciu metrów kwadratowych w pobliżu gniazd bądź kwitnących roślin, wyczekując na dziewicze samice. Nie wykazują wobec siebie agresji – w razie konkurencji o tę samą partnerkę ograniczają się do przepychania na jej grzbiecie. Kopulację poprzedza rytuał, podczas którego samiec wibruje mięśniami tułowia, pociera czułkami o czułki samicy oraz przednimi odnóżami o jej oczy. Samica podejmuje wówczas decyzję o akceptacji partnera, kierując się zapachem, zachowaniem oraz stopniem pokrewieństwa i rozmiarem jego ciała.

Samce murarki ogrodowej mogą kopulować z wieloma samicami, natomiast samice z dużym prawdopodobieństwem kopulują tylko raz. Mechanizm ten sprzyja rozprzestrzenianiu się różnorodnego materiału genetycznego przy jednoczesnym zapewnieniu samicy wystarczającej puli nasienia do zapłodnienia wszystkich składanych jaj.

Architektura gniazda

Gniazdo mieści się w istniejących naturalnych szczelinach – pustych łodygach roślin, korytarzach wydrążonych przez larwy chrząszczy czy szczelinach pod korą. Optymalna średnica tunelu wynosi 7–8 mm. Wewnątrz samica tworzy liniowy szereg komórek oddzielonych poprzecznymi ściankami z błota. Ścianki te wykazują asymetrię – strona zwrócona do wewnątrz gniazda jest gładka i wklęsła, zewnętrzna zaś chropowata i wypukła. Pierwsza komórka od wejścia często pozostaje pusta i nosi miano vestibulum. Struktura ta pełni funkcję ochronną, buforując wahania temperatur i częściowo zabezpieczając przed pasożytami.

W pojedynczym gnieździe, zależnie od jego długości, może znaleźć się od kilku do kilkunastu komórek. Sporadycznie zdarzają się konstrukcje nieregularne, w których samica wymurowuje z błota wszystkie ścianki, a nie tylko poprzeczne przegrody.

Jak zbudować domek dla murarek?

Stworzenie schronienia dla tych owadów nie wymaga zaawansowanych umiejętności manualnych, jednak należy przestrzegać kilku podstawowych zasad. Po pierwsze, materiałem najbardziej chętnie zasiedlanym – sięgającym 98% skuteczności – są rurki trzcinowe o średnicy 6–8 mm i długości 20–25 cm. Ich jeden koniec musi być szczelnie zaślepiony, bo pszczoły omijają tunele przelotowe. Wloty powinny mieć gładkie krawędzie, aby ostre zadziory nie uszkadzały delikatnych skrzydeł owadów.

Konstrukcję należy ustawić frontem w kierunku południowym, południowo-wschodnim lub wschodnim, co zapewnia maksymalną ekspozycję na słońce. Otwory można układać poziomo, skośnie lub pionowo – murarki zaadaptują się do każdej z tych opcji. Całość wymaga zadaszenia chroniącego przed deszczem i wilgocią, która mogłaby doprowadzić do rozwoju pleśni.

W promieniu kilku metrów od domku nie może zabraknąć źródła wilgotnej gliny lub piasku – to podstawowy budulec przegród gniazdowych. Warto też zabezpieczyć front siatką o dużych oczkach (około 1×1 cm), ponieważ dzięcioły i sikorki potrafią wydziobywać larwy z odsłoniętych rurek. Jeśli zależy Ci na szybkim zasiedleniu, możesz nabyć uśpione kokony w sklepach ogrodniczych i wystawić je wiosną tuż obok przygotowanego schronienia.

Jak prowadzić hodowlę i przezimować kokony?

Zasiedlone rurki należy pozostawić na miejscu aż do jesieni. Przenoszenie domku w trakcie żerowania larw może spowodować ich odpadanie od pokarmu i zamieranie, dlatego bezpieczny termin przypada nie wcześniej niż w połowie września. Do tego czasu rozwój larwalny zostaje w pełni ukończony.

Jesienią kokony trzeba wydobyć z gniazd, co ma fundamentalne znaczenie dla utrzymania zdrowej populacji. Podczas rozłupywania trzcinowych rurek odrzuca się komórki wykazujące oznaki spasożytowania – przede wszystkim oprzędy z okrągłymi otworami oraz komory wypełnione brunatnymi skupiskami roztoczy Chaetodactylus osmiae. Zdrowe kokony umieszcza się w tekturowych pudełkach, pamiętając, aby warstwa zgromadzonego materiału nie przekraczała kilku centymetrów grubości – zbyt duże nagromadzenie sprzyja wzrostowi temperatury i przedwczesnemu wygryzaniu się owadów.

Diapauza zimowa jest obligatoryjna – w jej trakcie pszczoły tolerują spadki temperatury nawet poniżej minus 20°C, a najniższy zmierzony punkt zamarzania wynosił od −26 do −31°C w okresie od grudnia do lutego.

Miejsce zimowania powinno być chłodne, lecz nieogrzewane i zabezpieczone przed gryzoniami. Dawniej zalecano przechowywanie kokonów w lodówce w temperaturze około 4°C, jednak częste otwieranie drzwi powoduje powtarzające się skoki temperatury, które owady odczytują jako sygnał nadejścia wiosny. Prowadzi to do przedwczesnego wygryzania się samców nawet w styczniu. Znacznie korzystniejsze warunki panują w nieogrzewanych pomieszczeniach izolowanych styropianem, ziemnych piwnicach czy przechowalniach owoców. Styropian łagodzi zarówno gwałtowne spadki temperatury zimą, jak i jej nagły wzrost na przedwiośniu.

W pierwszej połowie kwietnia kokony wraz z odpowiednią ilością materiału gniazdowego – orientacyjnie 700 rurek na 1000 kokonów – wystawia się na miejsce docelowe. Trzeba to zrobić nie później niż na dwa tygodnie przed spodziewanym początkiem kwitnienia roślin.

Jakie pasożyty i zagrożenia czyhają na murarki?

W gniazdach murarki spotkać można wiele organizmów, które zagrażają zarówno zgromadzonemu pyłkowi, jak i rozwijającym się pszczołom. Kleptopasożyty, takie jak muchówka Cacoxenus indagator, roztocz Chaetodactylus osmiae czy złotolitka ognista, konsumują pokarm przeznaczony dla larw, nie atakując bezpośrednio pszczół. Barciel pszczołowiec należy do drapieżników – jego larwy po opróżnieniu jednej komórki przegryzają się do kolejnych.

W grupie parazytoidów szczególnie groźne są błonkówki Monodontomerus obscurus i Melittobia acasta. Samice M. obscurus lokalizują gniazda gospodarza na podstawie substancji zapachowych pochodzących z kokonów i materiału gniazdowego. Ponieważ samica murarki podczas lotów po pokarm pozostawia wejście do gniazda otwarte, ryzyko wtargnięcia pasożytów rośnie wraz z wydłużaniem się czasu nieobecności właścicielki. Mniejsze i starsze osobniki zbierają pyłek wolniej, dlatego w celu ograniczenia ekspozycji na pasożyty produkują proporcjonalnie więcej synów – płeć męska, jako mniejsza, potrzebuje mniej pokarmu do ukończenia rozwoju.

Jakie korzyści dają murarki w ogrodzie?

Jedna samica murarki ogrodowej potrafi w ciągu swojego życia zapylić tyle kwiatów, ile sto pszczół miodnych. Aby wyżywić jedną komórkę lęgową, musi odwiedzić około 1200 kwiatów, co przekłada się na imponującą skalę zapylania przy nawet niewielkiej populacji owadów. W sadzie jabłoniowym lub gruszowym o powierzchni 1 hektara wystarczy 500–600 samic, natomiast do zapylenia sadu wiśniowego czy czereśniowego o tym samym obszarze potrzeba już niemal pięciokrotnie więcej osobników. Sad porzeczkowy wymaga około 800 samic na hektar.

Murarki są całkowicie nieagresywne – nie bronią gniazd, a ich żądło pozbawione jest zadziorów, co eliminuje ryzyko użądlenia nawet podczas bliskiej obserwacji. Aktywność rozpoczynają już wczesną wiosną, zapylając jabłonie, grusze, czereśnie, porzeczki i truskawki w okresie, gdy wiele innych zapylaczy pozostaje jeszcze w uśpieniu. Pracują również pod osłonami – w tunelach foliowych i szklarniach – co odróżnia je od pszczoły miodnej, która w zamkniętych przestrzeniach radzi sobie znacznie gorzej.

Gatunek ten jest polilektyczny, czyli odwiedza szeroki wachlarz roślin, choć obserwacje wskazują na pewną preferencję wobec określonych źródeł pyłku. Szczególnie chętnie żeruje na wierzbach, drzewach owocowych, mniszku, rzepaku, malinach i jeżynach. Dla ogrodnika amatora hodowla murarek oznacza zatem wyższe plony przy zerowym nakładzie pracy poza jednorazowym przygotowaniem domku i corocznym oczyszczaniem kokonów jesienią.

Porównanie z pszczołą miodną

Zestawiając murarkę z pszczołą miodną, warto pamiętać o fundamentalnych różnicach w biologii obu gatunków. Murarka nie produkuje miodu, nie tworzy kolonii z królową i robotnicami, a każda samica stanowi samodzielną jednostkę rozrodczą. Z punktu widzenia zapylania jest jednak znacznie wydajniejsza – szybciej zbiera pyłek i nie konkuruje długoterminowo o te same zasoby, ponieważ jej aktywność kończy się z nadejściem lata. Pszczelarze tradycyjni nie muszą obawiać się istotnego uszczuplenia pożytków, o ile murarki nie występują w ogromnym zagęszczeniu na plantacjach wcześnie kwitnących roślin pyłkodajnych.

Jak zaplanować całoroczną opiekę nad murarkami?

Przemyślany harmonogram czynności w poszczególnych porach roku pozwala utrzymać rosnącą populację murarek i jednocześnie minimalizuje ryzyko chorób. Poniższa tabela przedstawia zestawienie najważniejszych działań w podziale na sezony:

Trzymając się tego schematu, z roku na rok Twoja przydomowa populacja murarek będzie się zwiększać. Samice mają silną tendencję do zakładania nowych gniazd w sąsiedztwie miejsca swojego macierzystego wylęgu, dlatego jeśli zapewnisz im odpowiednią liczbę rurek, nabędą przywiązanie do Twojego ogrodu. Nadwyżkami kokonów możesz w kolejnych sezonach dzielić się z sąsiadami, wspierając bioróżnorodność w najbliższym otoczeniu.

Wystawiając domek, unikaj lokalizacji w odległości mniejszej niż 350 metrów od topoli, dębów i orzechów włoskich. Drzewa te, jako wiatropylne, silnie konkurują o uwagę murarek i mogą odciągnąć je od upraw. Jeśli w pobliżu nie ma takich źródeł pyłku, owady zazwyczaj nie oddalają się od gniazda na więcej niż 100–200 metrów, chyba że brakuje im pokarmu lub w sąsiedztwie znajdują się duże areały uprawne.

Samice mniejsze i starsze zbierają pyłek wolniej, więc aby zminimalizować ryzyko zapasożycenia gniazda, wytwarzają więcej samców – płeć ta potrzebuje mniejszej ilości pokarmu do zakończenia rozwoju niż samice.

Doświadczenia prowadzone w Polsce i za granicą dowodzą, że hodowla murarki ogrodowej może funkcjonować równolegle z tradycyjną pasieką. Wielu pszczelarzy posiada oba gatunki i czerpie z nich odmienne korzyści – pszczoła miodna dostarcza produktów pszczelich, murarka zaś realizuje zapylanie na niespotykaną skalę. Naturalna odporność na chłód, samodzielność i łagodność czynią z niej towarzysza idealnego nawet dla osób, które do tej pory nie miały żadnego doświadczenia z owadami użytkowymi.