Czy trzmiele robią miód? Fakty i mity o ich pracy

Trzmiele nie produkują miodu w rozumieniu pszczelarskim – wytwarzają jedynie płynną substancję odżywczą zwaną nakropem, która służy do karmienia larw i podtrzymania sił matki. Owady te z racji swojego jednorocznego cyklu życiowego nigdy nie gromadzą typowych, zimowych zapasów. Prawdziwą wartością tych puszystych lotników jest ich fenomenalna wydajność w zapylaniu tysięcy kwiatów, nawet w skrajnie niesprzyjających warunkach atmosferycznych. Więcej na ten temat przeczytasz w naszym artykule.

Czym jest nakrop i dlaczego nie jest to miód?

Definicja miodu jako produktu naturalnego zakłada specyficzny proces przetwarzania nektaru przez enzymy pszczoły miodnej (Apis mellifera) i jego długotrwałe odparowywanie oraz dojrzewanie w woskowych plastrach. Trzmiele – należące do tego samego rzędu błonkoskówek (Hymenoptera) i rodziny pszczołowatych (Apidae) – nie są w stanie wytworzyć tak zaawansowanego produktu. W ich gniazdach znajdziemy jedynie nakrop, stanowiący mieszankę pyłku i nektaru w niewielkim tylko stopniu przetworzoną. Jego konsystencja jest wyraźnie bardziej płynna od miodu, a smak mniej słodki, z wyczuwalną, surową nutą kwiatową.

Brak zaawansowanego przetworzenia to jednak niejedyny powód, dla którego nakrop nie trafia na nasze stoły. Trzmiele nie przechowują go w regularnych plastrach, lecz w pojedynczych, woskowych komórkach przypominających garnuszki. Kluczowe znaczenie ma też bezpieczeństwo – nakrop może zawierać nektar z roślin trujących dla człowieka, takich jak tojady. Pszczoła miodna posiada podobną do ludzkiej wrażliwość na toksyny, dlatego jej miód jest dla nas bezpieczny. Trzmiele, oblatując chętnie tojady i inne gatunki niebezpieczne dla człowieka, eliminują w ten sposób możliwość pszczelarskiego wykorzystania ich słodkich zbiorów.

Trzmiele nie wytwarzają miodu – produkują nakrop, płynną mieszankę nektaru i pyłku, która z powodu braku zaawansowanego przetwarzania i potencjalnych toksyn nie nadaje się do spożycia przez człowieka.

Wielu ogrodników z ciekawością zagląda do leśnych gniazd tych owadów, jednak próby pozyskania z nich jakiejkolwiek ilości pokarmu są z góry skazane na niepowodzenie. Rodzina trzmieli gromadzi zaledwie kilka mililitrów substancji miodopodobnej. Taka ilość wystarcza na maksymalnie kilka dni przetrwania w razie załamania pogody, co czyni ich „produkcję” całkowicie nieopłacalną z punktu widzenia pozyskiwania żywności.

Wpływ cyklu życiowego na gromadzenie zapasów

Aby zrozumieć, dlaczego trzmiele nigdy nie dorównają pszczołom miodnym w produkcji słodkości, trzeba przyjrzeć się ich biologii. Są to owady żyjące społecznie, jednak ich rodziny funkcjonują w cyklu ściśle jednorocznym. Wiosną, zazwyczaj na początku kwietnia, ze snu zimowego budzi się wyłącznie zapłodniona królowa. Jej pierwszym zadaniem jest znalezienie bezpiecznego miejsca na gniazdo – często wykorzystuje do tego opuszczone nory gryzoni, sterty kamieni lub szczeliny pomiędzy korzeniami drzew.

Początkowo matka działa samotnie: buduje pierwsze komórki, składa jaja i wyrusza na zbiór pożywienia. Gdy po około dwudziestu dniach wylęgną się pierwsze robotnice, przejmują one obowiązki związane ze zbieraniem nektaru i pyłku. W szczycie sezonu liczebność kolonii może wahać się od 50 do 400 osobników, niekiedy osiągając nawet pół tysiąca u takich gatunków jak trzmiel kamiennik czy trzmiel drzewny. Mimo to jest to zaledwie ułamek tego, co oferuje rodzina pszczela licząca od 20 000 do 80 000 robotnic.

Przełomowym momentem jest jesień. Pod koniec sezonu wegetacyjnego w gnieździe pojawiają się samce oraz młode królowe. Po odbyciu lotów godowych przyszłe matki szukają schronienia w ziemi, ściółce leśnej lub pod mchem, gdzie zapadną w stan hibernacji. Cała reszta kolonii – stara matka, robotnice i samce – stopniowo wymiera. Ponieważ zimuje jedynie zapłodniona samica, trzmiele nie mają biologicznej konieczności tworzenia wielkich, wielomiesięcznych rezerw pokarmowych. Cała ich życiowa strategia opiera się na intensywnym wzroście w ciepłych miesiącach i całkowitym zaniku rodziny przed nadejściem mrozów.

Trzmiel a pszczoła miodna – najważniejsze różnice

Choć obydwa rodzaje owadów należą do wspólnej podrodziny pszczół (Apinae), różnią się niemal każdym aspektem biologii – od budowy aparatu gębowego, przez strategię przetrwania, aż po sposób pracy na kwiatach. Poniższa tabela zestawia parametry, które w najbardziej namacalny sposób pokazują, jak odmienne są te pożyteczne stworzenia.

Organizacja społeczna i strategia życiowa

Różnica w sposobie zarządzania kolonią jest fundamentalna. Pszczoła miodna tworzy struktury z założenia wieloletnie, gdzie królowa na bieżąco jest wspierana przez dziesiątki tysięcy robotnic, a zapasy gromadzone są z myślą o całorocznym funkcjonowaniu. U trzmieli tak ciągłość nie występuje – samce po zaplemnieniu młodych matek giną, a ich biologiczna rola, w odróżnieniu od trutni pszczelich, nie kończy się wyłącznie na reprodukcji. Samce trzmieli są samowystarczalne, aktywnie oblatują kwiaty i pobierają nektar, realnie przyczyniając się do zapylania.

Mechanizm zbierania nektaru

Sposób pobierania pokarmu przez trzmiele odbiega od standardów ula. Ich główną przewagą jest języczek, najdłuższy wśród wszystkich pszczół, będący częścią aparatu gębowego typu gryząco-liżącego. Tak specyficzna budowa umożliwia im efektywne korzystanie z kwiatów o głębokich kielichach, które dla pszczoły miodnej pozostają całkowicie niedostępne. Do takich roślin należą między innymi koniczyna czerwona, naparstnica, ostróżki, a także popularne w uprawach rośliny bobowate takie jak lucerna, wyka czy fasola.

Anatomia i budowa fizyczna

Masywne ciało trzmiela, osiągające długość do 30 milimetrów, jest gęsto pokryte charakterystycznymi włoskami. To właśnie ta „puszystość” odróżnia go od smuklejszej pszczoły miodnej. Przednia część tułowia oraz pierwsze segmenty odwłoka zdobią poprzeczne, żółte pasy, a w zależności od gatunku ubarwienie może przybierać odcienie pomarańczowe, białe lub pozostać niemal czarne.

Odnóża samic są znakomicie przystosowane do transportu surowców – wyposażone w szczoteczki i koszyczki służące do przenoszenia pyłku kwiatowego. Przezroczyste i dość krótkie skrzydła trzmiela wydają w locie charakterystyczny, niski dźwięk. W przeciwieństwie do pszczół, samice trzmiela posiadają gładkie żądło, które po użądleniu nie pozostaje w skórze ofiary, co pozwala owadowi na wielokrotny atak, choć dochodzi do niego bardzo rzadko. Jad trzmiela zawiera mniej substancji niebezpiecznych dla człowieka niż jad pszczeli, a użądlenie tylko w skrajnych przypadkach kończy się lekkim wstrząsem anafilaktycznym.

Zapylanie wibracyjne i odporność na niesprzyjającą aurę

Trzmiele wykonują na kwiatach pracę, która dla wielu innych owadów jest fizycznie niemożliwa. Dzięki niezwykłym właściwościom fizjologicznym i mechanicznym stały się cenione nie tylko w dzikiej przyrodzie, ale przede wszystkim w profesjonalnym ogrodnictwie. Ich dzienna aktywność znacznie przewyższa zasięg pszczół – mogą one odwiedzić w ciągu minuty nawet 15 kwiatów, z czego około 5 zostaje skutecznie zapylonych.

Technika buzz pollination

Największą specjalnością trzmieli pozostaje zjawisko określane fachowo jako zapylanie wibracyjne. W praktyce wygląda to tak, że owad chwyta kwiat żuwaczkami, po czym wprawia mięśnie odpowiadające za ruch skrzydeł w niezwykle szybkie drgania, nie wykonując przy tym normalnego lotu. Powstałe w ten sposób wibracje powodują gwałtowne wysypywanie się pyłku z pylników, które są niedostępne dla zwykłych zapylaczy. To właśnie dlatego trzmiele są absolutnie niezastąpione w uprawie pomidorów szklarniowych, borówki amerykańskiej czy papryki. Bez nich wiele tych roślin miałoby problem z zawiązywaniem owoców.

Zdolność do zapylania wibracyjnego sprawia, że trzmiele są uznawane za bardziej wydajne niż pszczoły – szczególnie w przypadku roślin z rodzin psiankowatych, bobowatych i wrzosowatych.

Badania naukowe udowadniają, że owoce z upraw regularnie odwiedzanych przez trzmiele cechują się większą masą, regularniejszym kształtem i lepszym smakiem. Truskawki stają się słodsze, a krzewy borówek uginają się pod ciężarem dorodnych jagód.

Latanie w chłodne i deszczowe dni

Odporność na kiepską pogodę to kolejny powód, dla którego warto dbać o obecność trzmieli w swoim otoczeniu. Podczas gdy pszczoła miodna masowo opuszcza ul dopiero przy temperaturze powyżej 15 stopni Celsjusza, trzmiele ruszają do pracy już przy około 10 stopniach. Sekret tkwi w zdolności do podnoszenia temperatury własnych mięśni lotu poprzez ich intensywną pracę. W połączeniu z gęstym owłosieniem, znacząco ograniczającym utratę ciepła, umożliwia im to oblot kwiatów wcześnie rano, w pochmurne dni czy podczas drobnego deszczu – czyli w warunkach, w których konkurencja z ula pozostaje w ukryciu.

Jak stworzyć przyjazny ogród dla trzmieli?

Z powodu postępującej urbanizacji, wypalania traw i intensyfikacji rolnictwa populacje tych pożytecznych owadów kurczą się. Wiele gatunków trzmieli – a w Polsce odnotowano ich około 30 – objęto ścisłą ochroną gatunkową. Każdy właściciel działki czy ogrodu może jednak w prosty sposób przyczynić się do poprawy ich sytuacji, fundując tym zapylaczom bezpieczny azyl i dostatek pokarmu przez cały sezon wegetacyjny.

Najważniejszym krokiem jest pozostawienie fragmentów „dzikiej” przyrody. Niekoszony skrawek trawnika, sterta suchych gałęzi czy luźno ułożonych kamieni stanowią doskonałe miejsca do założenia jednosezonowego gniazda. Należy także bezwzględnie ograniczyć stosowanie pestycydów, które zanieczyszczają nektar i osłabiają odporność owadów.

Budowa i montaż domku

Jeśli naturalne schronienia są niewystarczające, możemy posiłkować się specjalnymi konstrukcjami. Domek dla owadów przeznaczony dla trzmieli powinien być odpowiednio przestronny – sprawdzi się drewniana skrzynka o wymiarach wewnętrznych 17 na 24 centymetry i głęboka na 13 centymetrów. Niezbędny jest otwór wlotowy o średnicy 2 centymetrów, umiejscowiony z boku tuż nad dnem. Całość musi chronić szczelny daszek, a wnętrze warto wyłożyć suchą, przetartą trawą.

Kluczowy jest wybór lokalizacji. Miejsce powinno być zaciszne, osłonięte od wiatru i najlepiej skierowane wlotem na południe. W sąsiedztwie domku musi znaleźć się źródło czystej, stojącej wody, na przykład płytkie poidełko wypełnione kamykami, które zapobiegnie tonięciu owadów.

Rośliny, które działają jak magnes

Aby trzmiele zadomowiły się na dłużej, musimy zapewnić im ciągłość kwitnienia od wczesnej wiosny aż do późnej jesieni. Pierwsze matki budzące się w marcu i kwietniu z hibernacji potrzebują natychmiastowego zastrzyku energii, który znajdą w pyłku wcześnie kwitnących wierzb, podbiału oraz krokusów. Brak pożywienia w tym krytycznym momencie może oznaczać śmierć przyszłej całej kolonii.

W dalszej części sezonu ich uwaga przenosi się na szereg innych gatunków. Niezwykle ważne jest, aby wybierać rośliny nektarodajne, najlepiej rodzime. Warto postawić na bogactwo ziół:

• lawenda i szałwia omszona,
• mięta, melisa oraz tymianek,
• oregano i ogórecznik,
• facelia błękitna oraz żywokost.

Truizmem jest stwierdzenie, że dobre są wszystkie kwiaty, jednak trzmiele wykazują szczególne upodobanie do tych o rurkowatych lub głębokich koronach. W przydomowym ogrodzie nie może więc zabraknąć naparstnicy, lwiej paszczy, ostróżek czy lubinu. Dla zwiększenia plonów owoców miękkich warto też sadzić krzewy i drzewa owocowe – maliny, jeżyny, jabłonie i grusze – których kwitnienie naturalnie zgra się z okresem największej aktywności robotnic.

Planując nasadzenia, trzeba pamiętać, że prawie połowa robotnic nie podejmuje lotów na odległość większą niż 100 do 200 metrów od gniazda. Im bliżej wejścia znajdą bogatą bazę pokarmową, tym sprawniej będzie funkcjonować cała kolonia, a ty zyskasz gwarancję doskonałego zapylenia.