Jak rosną orzeszki ziemne? Uprawa i ciekawostki

Roślina jest jednoroczna, dorasta zwykle do 30–60 cm i przypomina nieco przerośniętą koniczynę – ma pierzastozłożone liście złożone z dwóch par owalnych listków oraz delikatne, żółte kwiaty motylkowe. Jadalna część, czyli nasiona, ukryta jest w suchym, bruzdowanym strąku – w jednym znajduje się najczęściej od 1 do 4 fistaszków.

Jako typowa roślina strączkowa orzacha tworzy na korzeniach brodawki, w których żyją bakterie wiążące azot z powietrza. Dzięki temu nie trzeba jej intensywnie nawozić azotem, a po zbiorze wzbogaca glebę i poprawia jej żyzność na kolejne uprawy.

Jak rosną orzeszki ziemne pod ziemią?

Moment, kiedy z kwiatów zaczynają tworzyć się „orzechy”, wygląda zupełnie inaczej niż u drzew orzechowych czy fasoli. Po zapyleniu dolnych kwiatów dolna część zalążni wydłuża się i tworzy tzw. ginefor – cienką, sztywną „szypułkę”, która rośnie w dół, aż wbije się w ziemię. Na głębokości około 5 cm, rzadziej do 8 cm, końcówka gineforu grubieje i przekształca się w strąk.

Właśnie w tym podziemnym strąku powstają nasiona, otoczone cienką, najczęściej czerwonobrązową łupiną. Ta nietypowa cecha – dojrzewanie owoców w glebie – nazywa się geokarpia i jest rzadkością w świecie roślin. Orzacha potrzebuje od 90 do nawet 140 dni, by w sprzyjających warunkach wytworzyć dojrzałe nasiona, a u odmian wielonasiennych czas ten może wydłużyć się do około 180 dni.

Strąki orzeszków ziemnych nie zwisają na pędach jak u grochu – tworzą się wyłącznie pod ziemią, dlatego rośliny nie „zbiera się”, ale wykopuje wraz z całym systemem korzeniowym.

Gdy liście zaczynają żółknąć, zwykle pod koniec sezonu, rolnicy podważają całe rośliny (ręcznie lub maszynowo), odwracają korzeniami do góry i pozostawiają na polu na kilka dni, by strąki obeschły. Dopiero potem oddziela się je od pędów i dosusza, a nasiona można prażyć, tłoczyć na olej lub przeznaczyć na masło orzechowe.

Gdzie najlepiej rosną orzeszki ziemne?

Uprawa na skalę towarową udaje się tam, gdzie sezon wegetacyjny jest długi, ciepły i raczej suchy pod koniec dojrzewania. Roślina dobrze plonuje w pasie około 40° szerokości geograficznej na północ i południe od równika, czyli w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Potrzebuje mniej więcej 4–5 miesięcy bez przymrozków oraz około 500–750 mm opadów w czasie wzrostu.

Najwięksi producenci to Chiny, Indie, Nigeria, Sudan, Stany Zjednoczone i Mjanma. W wielu z tych krajów znaczna część zbiorów trafia na rynek wewnętrzny – tak jest zwłaszcza w Azji. W Europie plantacje spotkasz głównie we Włoszech, Francji, Hiszpanii i na Bałkanach, ale ich znaczenie gospodarcze jest niewielkie w porównaniu z krajami Azji czy Afryki.

Gleba pod uprawę powinna być lekka, przepuszczalna, najlepiej piaszczysto-gliniasta, dobrze nagrzewająca się i o uregulowanym poziomie wilgotności. Najlepsze efekty daje podłoże żyzne, próchniczne, o odczynie zbliżonym do obojętnego – pH około 6,0–6,5. Zbyt zbita ziemia utrudnia wnikanie gineforów, a zastoiska wody sprzyjają gniciu strąków.

Czy można uprawiać orzeszki ziemne w Polsce?

W klimacie Polski uprawa orzachy podziemnej jest możliwa, ale wymaga odrobiny sprytu – sezon wegetacyjny bywa za krótki, a wiosenne przymrozki potrafią zniszczyć młode siewki. Największą szansę na zbiory dają ciepłe, osłonięte stanowiska i wcześniejsze przygotowanie rozsady pod osłonami.

Jak zdobyć materiał siewny?

Nasion szukaj w sklepach ogrodniczych lub zamawiaj w sprawdzonych sklepach internetowych z nasionami. Fistaszki przeznaczone do jedzenia – prażone, solone, w karmelu – nie nadają się do siewu, bo wysoka temperatura niszczy zdolność kiełkowania. Nadają się jedynie specjalnie przygotowane, nieprażone nasiona przeznaczone do uprawy.

Jak przygotować rozsadę?

Najbezpieczniej zacząć uprawę w domu na początku marca, gdy dni są już dłuższe, ale ogród wciąż bywa chłodny. Pojedyncze nasiona wysiewa się od razu do większych donic (a nie do drobnych multiplatów), bo system korzeniowy jest palowy i szybko się rozrasta.

Aby rozsadę przygotować poprawnie, warto przejść kilka kroków:

1. Wybierz większe doniczki lub skrzynki i wypełnij je mieszanką torfu z piaskiem w proporcji mniej więcej 3:1.
2. Umieść każde nasiono na głębokości około 4 cm, lekko ugnieć podłoże i podlej letnią wodą.
3. Ustaw pojemniki w ciepłym miejscu – temperatura powinna wynosić 23–27°C, dobrze sprawdza się nasłoneczniony parapet od południa.
4. Przykryj doniczki perforowaną folią lub przezroczystą pokrywą, by utrzymać wilgotność i podnieść temperaturę, od czasu do czasu wietrząc uprawę.

W takich warunkach wschody pojawiają się zwykle po 2–3 tygodniach. Jeśli namoczysz nasiona w wodzie przez 24 godziny przed siewem, mogą wystartować szybciej. Podczas całego okresu produkcji rozsady ziemia powinna być stale lekko wilgotna, ale nie rozmoknięta.

Kiedy sadzić orzeszki do gruntu?

Przesadzanie do ogrodu ma sens dopiero wtedy, gdy minie ryzyko przymrozków, czyli zazwyczaj po 15 maja. Młode rośliny sadzi się ostrożnie na głębokość około 7–10 cm, zachowując odstęp około 20 cm między roślinami i około 50 cm między rzędami. Taki rozstaw ułatwia późniejsze spulchnianie gleby i kopczykowanie.

Po posadzeniu warto obsypać rośliny lekkim kopczykiem – ułatwia to później wnikanie gineforów w glebę. Przez pierwsze tygodnie podlewanie nie musi być bardzo obfite, natomiast w czasie kwitnienia i bezpośrednio po nim dobrze jest podlewać częściej, by kwiaty i młode strąki nie zasychały.

Jak pielęgnować orzeszki ziemne w ogrodzie?

Po przyjęciu się rozsady cała pielęgnacja sprowadza się do dwóch rzeczy: dbania o glebę i pilnowania wilgotności. Roślina nie znosi ani permanentnego suszenia, ani długotrwałych zastoin wody, więc najlepiej sprawdza się umiarkowane, regularne nawadnianie.

Jak dbać o glebę?

Gleba wokół roślin powinna być systematycznie odchwaszczana i lekko spulchniana. Zabiegi najlepiej wykonywać po deszczu lub po podlewaniu, gdy ziemia jest miękka – zmniejsza to ryzyko uszkodzenia gineforów i strąków. Dobrym pomysłem jest ponowne lekkie kopczykowanie po kwitnieniu, co jeszcze bardziej ułatwia dojrzewanie owoców pod ziemią.

Jeśli przed siewem ziemię wzbogacono kompostem lub obornikiem, zwykle nie trzeba sięgać po nawozy mineralne. Na uboższych glebach można zasilić rośliny co 3–4 tygodnie niewielą dawką nawozu wieloskładnikowego o niskiej zawartości azotu – roślina i tak sama wiąże go z powietrza.

Jak i kiedy zbierać plon?

Zbiory w polskich warunkach przypadają zwykle na późną jesień, najczęściej w październiku. Sygnałem, że pod ziemią dojrzewają nasiona, jest żółknięcie liści i ogólne „starzenie się” rośliny. Wtedy podważasz krzaczki widłami lub szpadlem, delikatnie wyciągasz i otrzepujesz z ziemi.

Rośliny zostaw na 2–4 dni w suchym, przewiewnym miejscu – mogą wisieć do góry korzeniami lub leżeć warstwą strąków do góry. Po tym czasie da się łatwo oderwać suche strąki od pędów. Nasiona można przechowywać w łupinach, prażyć, gotować albo jeść po prostu jako świeże fistaszki z własnej grządki.

Od siewu do zbioru w ciepłym sezonie mija zwykle około 120–160 dni – przy długim i słonecznym lecie rośliny są w stanie wytworzyć kilkadziesiąt strąków na jednym egzemplarzu.

Jakie wartości odżywcze mają rosnące pod ziemią fistaszki?

Nasiona orzachy to małe magazyny energii i składników odżywczych, które pomagają roślinie wykiełkować w kolejnym sezonie. Na 100 g surowych nasion przypada około 567 kcal, czyli sporo jak na niewielką przekąskę. Z tej energii większość pochodzi z tłuszczu – w porcji 100 g jest około 49,24 g tłuszczu, z czego lwią część stanowią jednonienasycone i wielonienasycone kwasy tłuszczowe.

Pod względem białka fistaszki wybijają się na tle innych „orzechów”: zawierają około 25,8 g białka roślinnego w 100 g, co sprawia, że chętnie sięgają po nie osoby na diecie roślinnej i sportowcy. Węglowodanów jest około 16 g, z czego część to skrobia, a część błonnik – błonnik pokarmowy sięga około 8,5 g/100 g, dzięki czemu przekąska syci na długo.

W składzie mikroelementów dominują magnez, fosfor, potas i mangan, pojawia się też cynk, wapń, żelazo oraz selen. Z witamin warto wymienić zwłaszcza witaminę B3 (niacynę), której zawartość dochodzi do około 12 mg/100 g, witaminę E oraz kilka witamin z grupy B. Taki zestaw wyjaśnia, dlaczego porcja orzeszków bywa kojarzona z lepszą koncentracją, mniejszym napięciem nerwowym i uczuciem sytości.

Jakie ciekawostki kryją orzeszki ziemne?

Historia orzachy podziemnej zaczyna się w Ameryce Południowej – ślady uprawy sprzed ponad 7,5 tys. lat odkryto w rejonie dzisiejszego Peru i Boliwii. Inkowie wkładali nasiona do grobów, by zmarli mieli pożywienie w zaświatach. Dopiero hiszpańscy konkwistadorzy zabrali je do Europy, skąd trafiły do Afryki i Azji, a znacznie później do Ameryki Północnej jako roślina uprawiana na polach niewolniczych.

W XIX wieku znaczenie tej niepozornej rośliny gwałtownie wzrosło – w USA zaczęto na szeroką skalę produkować masło z orzeszków ziemnych, a prace George’a Washingtona Carvera pokazały, że z nasion i oleju można wytwarzać setki produktów spożywczych i przemysłowych. Dziś z fistaszków powstaje nie tylko olej arachidowy, masło czy słodycze, ale też pasze dla zwierząt, dodatki do nawozów, a nawet surowiec do produkcji niektórych środków czystości.

W jednej roślinie orzeszków ziemnych może rozwinąć się około 40 strąków – każdy z 1–4 nasionami – co daje kilkadziesiąt fistaszków z jednego krzaczka.

Pod ziemią kryje się jednak także pewne ryzyko. W źle przechowywanych, zawilgoconych strąkach mogą rozwijać się pleśnie z rodzaju Aspergillus, produkujące aflatoksyny. Te kancerogenne związki obciążają wątrobę i przy długotrwałej ekspozycji zwiększają ryzyko nowotworów tego narządu. Dlatego wysuszone strąki trzeba przechowywać w suchym, chłodnym miejscu i bez wahania wyrzucać partie o stęchłym zapachu czy z widoczną pleśnią.

Osobnym tematem jest alergia pokarmowa na fistaszki – dotyczy około 1–2% populacji, ale przebieg bywa gwałtowny. U osób uczulonych śladowe ilości mogą wywołać pokrzywkę, obrzęk, a nawet wstrząs anafilaktyczny, dlatego w produktach spożywczych dokładnie oznacza się obecność orzeszków lub ich pochodnych. Co ciekawe, badania nad wczesnym wprowadzeniem niewielkich ilości produktów z fistaszków do diety niemowląt pokazują, że takie postępowanie może zmniejszać ryzyko późniejszej alergii.

Regularne, umiarkowane jedzenie orzeszków ziemnych – dzięki obecności nienasyconych tłuszczów i błonnika – wiąże się z niższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy typu 2.